กรมอุทยานฯ จัดเสวนาวิชาการ “ส่องป่า ผ่านเวลา : เทคโนโลยีเปลี่ยนโลกการสำรวจป่าไม้”

วันที่ 31 มีนาคม 2569 เวลา 14.00 น. สำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช จัดเสวนาทางวิชาการ เรื่อง “ส่องป่า ผ่านเวลา : เทคโนโลยี เปลี่ยนโลกการสำรวจป่าไม้” โดยมีนายบุศรินทร์ จินดาลัทธ ผู้อำนวยการส่วนสำรวจและวิเคราะห์ทรัพยากรป่าไม้ และนางสุทธาทิพย์ ช่อมะลิ หัวหน้าฝ่ายบริหารทั่วไป ร่วมเสวนา และมีนายอภิชาต เกิดมงคล หัวหน้าฝ่ายสำรวจทรัพยากรป่าไม้ นายณรงค์ คำชัยวงศ์ ฝ่ายภาพถ่ายดาวเทียม นางสาวพจนารถ วรรณฟู ฝ่ายภาพถ่ายดาวเทียม และนายศักรินทร์ วงศ์ใหญ่ ฝ่ายภาพถ่ายดาวเทียม เป็นผู้บรรยาย และมีนางสาวอนุสรา แก้วเหมือน ฝ่ายสำรวจทรัพยากรป่าไม้ เป็นพิธีกร โดยมี นางสุนีย์ ศักดิ์เสือ ผู้อำนวยการสำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช พร้อมด้วย นายวรดลต์ แจ่มจำรูญ ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านอนุกรมวิธานพืช นางสาวภาณุมาศ ลาดปาละ ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้ และเจ้าหน้าที่กรมอุทยานฯ เข้าร่วม ณ สวนพรรณไม้เกียรติประวัติ (เรือนกระจก) อาคารพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช

การสำรวจทรัพยากรป่าไม้ถือเป็นเครื่องมือสำคัญในการจัดการทรัพยากรป่าไม้อย่างยั่งยืน เนื่องจากช่วยให้ได้ข้อมูลเชิงปริมาณและคุณภาพที่สามารถสะท้อนถึงศักยภาพการใช้ประโยชน์ ความมั่นคงทางทรัพยากรธรรมชาติ การวางแผนจัดการ การอนุรักษ์ การใช้ประโยชน์ ตลอดจนบทบาทของป่าไม้ในการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม และรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ รวมถึงการรายงานผลตามพันธกรณีระหว่างประเทศ

ซึ่งการเสวนาในครั้งนี้จะเป็นการบอกเล่าเรื่องราวการเปลี่ยนผ่านของยุคสมัยของการสำรวจทรัพยากรป่าไม้จากอดีตถึงปัจจุบัน และที่จะเป็นไปในอนาคต สามารถแบ่งออกได้เป็น 3 ยุคสำคัญ ได้แก่ อดีต-ยุคอนาล็อกและศิลปะแห่งการแปลภาพ ปัจจุบัน-ยุคดิจิทัลและการทำงานบนหน้าจอ และในอนาคต-ยุคข้อมูลความละเอียดสูง เพื่อการตัดสินใจที่ใช้งานได้จริง

ในอดีตประเทศไทยเริ่มเข้าสู่การจัดการและสำรวจป่าไม้อย่างเป็นระบบในปี พ.ศ. 2439 การสำรวจใช้แรงงานคนเป็นหลัก โดยมุ่งเน้นไปที่การเก็บข้อมูลเพื่อประเมินปริมาณไม้และกำลังการผลิตไม้ ซึ่งสะท้อนถึงความต้องการใช้ไม้เชื้อเพลิงและไม้ก่อสร้างในเชิงเศรษฐกิจ ดังนั้น การสำรวจในยุคแรกจึงเป็นการแจงนับไม้ที่มีค่าทางเศรษฐกิจเป็นหลัก โดยใช้เครื่องมือพื้นฐาน เช่น แผนที่ภูมิประเทศและเข็ม อาศัยการสุ่มตัวอย่างจากภาพถ่ายทางอากาศร่วมกับการสำรวจภาคสนาม ซึ่งเป็นยุคที่ข้อมูลเข้าถึงยาก การแปลความหมายภาพถ่ายดาวเทียมเป็นงานที่ต้องอาศัยทักษะสายตาและการลงมือทำด้วยมือ (Manual) เป็นหลัก มีขั้นตอนที่ซับซ้อนและมีข้อจำกัดด้านความรวดเร็วในการวิเคราะห์ข้อมูล คือ ต้องใช้แรงงานคนจำนวนมากและมีความล่าช้าในการอัปเดต รวมถึงการวิเคราะห์ร่วมกับข้อมูลเชิงพื้นที่อื่นๆ ทำได้ยากลำบาก ถือเป็นก้าวสำคัญที่ทำให้ประเทศไทยเข้าสู่การสำรวจป่าไม้เชิงวิทยาศาสตร์

ปัจจุบัน เมื่อเข้าสู่ครึ่งหลังของศตวรรษที่ 20 การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่นับวันยิ่งทวีความรุนแรงมากขึ้น บทบาทของการสำรวจทรัพยากรป่าไม้จึงเปลี่ยนจากการประเมินศักยภาพไม้เพื่อการค้า ไปสู่การประเมินการกักเก็บคาร์บอน (Carbon sequestration) ของพื้นที่ป่าไม้ เป็นการเปลี่ยนผ่านเข้าสู่โลกของข้อมูลดิจิทัล นวัตกรรมการแปลภาพดาวเทียมในยุคดิจิทัล (Modern Digital Forestry & GIS) ใช้ซอฟต์แวร์ GIS และภาพถ่ายดาวเทียมเป็นหลัก แต่ยังคงใช้การแปลความด้วยสายตามนุษย์เป็นหลัก ผลลัพธ์ที่ได้ถูกจัดเก็บในรูปแบบดิจิทัล เช่น Shapefile ซึ่งสะดวกต่อการคำนวณพื้นที่และการจัดการข้อมูล ข้อจำกัดคือ บุคลากรและเวลา เนื่องจากการวาดเส้นด้วยมือในพื้นที่ระดับประเทศยังต้องใช้แรงงานคนและเวลาจำนวนมาก รวมถึงข้อจำกัดด้านความละเอียดของภาพ เนื่องจากภาพถ่ายดาวเทียมทั่วไปอาจมีความละเอียดไม่เพียงพอสำหรับการวิเคราะห์เชิงลึก

และในอนาคตอันใกล้จะเป็นการก้าวข้ามข้อจำกัดของภาพดาวเทียมแบบเดิมสู่การใช้เทคโนโลยีที่ให้ความละเอียดและความแม่นยำสูง ด้วยการใช้เครื่องเลเซอร์สแกนแบบมือถือ (SLAM LiDAR) เครื่องมือนี้จะทำให้เราสามารถวัดความโตและความสูงของต้นไม้ได้อย่างแม่นยำกว่าเดิม เก็บข้อมูลได้รวดเร็ว และใช้ประกอบกับภาพถ่ายดาวเทียมและการบินสำรวจด้วยอากาศยานไร้คนขับ (UAV) เพื่อให้เราเข้าใจโครงสร้างของป่าในมิติที่ลึกขึ้น ประกอบกับองค์ความรู้ทางพฤกษศาสตร์ ทำให้การแปลผลพื้นที่ป่าไปสู่การจำแนกชนิดป่า หรือแม้กระทั่งชนิดพันธุ์ไม้เด่นในพื้นที่ได้อย่างละเอียด จากนั้นนำมาวิเคราะห์เจาะลึกด้วย AI และ Machine Learning เพื่อนำข้อมูลมาใช้ในการบริหารจัดการพื้นที่อนุรักษ์ที่มีประสิทธิภาพ ทั้งด้านการบริหารจัดการทรัพยากรป่าไม้ การประเมินการดูดซับก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ รวมถึงการบริหารจัดการความเสี่ยงด้านภัยพิบัติ

การพัฒนารูปแบบการสำรวจทรัพยากรป่าไม้ ได้เปลี่ยนผ่านจากการสำรวจภาคสนามแบบดั้งเดิม ไปสู่การใช้เทคโนโลยีที่ล้ำหน้าขึ้น ช่วยยกระดับข้อมูลให้มีความละเอียดถูกต้องมากขึ้น จะช่วยเพิ่มความแม่นยำและลดข้อจำกัดด้านเวลาและงบประมาณ การบูรณาการข้อมูลจากเทคโนโลยีเหล่านี้กับการเก็บข้อมูลภาคสนาม ไม่เพียงแต่ช่วยในการประเมินปริมาณไม้และพื้นที่ป่า แต่ยังสนับสนุนการประเมินศักยภาพการกักเก็บคาร์บอน การติดตามการเปลี่ยนแปลงป่าไม้ และการรายงานผลในระดับประเทศและระดับโลก เพื่อให้สามารถตัดสินใจจัดการป่าไม้ แก้ไขปัญหา และปกป้องพื้นที่อนุรักษ์ได้อย่างยั่งยืนและแม่นยำที่สุด.

ภาพ : ชินวร